इतिहासाचे अवघड ओझे!- विंदा करंदीकर

इतिहासाचे अवजड ओझें
डोक्यावर घेऊन ना नाचा;
करा पदस्थल त्याचे; आणिक
चढुनी त्यावर भविष्य वाचा!

-विंदा करंदीकर

तीन प्रवासी- विंदा करंदीकर

विमान आले डुंबत डुंबत
अंधारातुन
आणि उतरले तीन प्रवासी
चिंचेच्या अर्ध्या पानावर.

एक म्हणाला,
’आज विसरलो नाक घरी मी’
नंतर दुसरा
’परवा माझे असेच झाले;
स्वस्थ झोपलो डोळे उघडुन
आणि भावली पळून गेली’
तिसरा वदला,
’अता दुधाचा प्रश्न न उरला,
काल नवी मधमाशी व्याली.’

इतक्यामध्ये
अंधाराच्या नाकावरती
एक काजवा येऊन बसला.
त्याला पाहुन ते म्हातारे
परस्परांच्या धरुनी शेंड्या
इतके हसले,
इतके चळले
उरलेल्या अर्ध्या
पानांतिल
दवबिंदूतच ते विरघळले

-विंदा करंदीकर

चुकली दिशा तरीही- विंदा करंदीकर

चुकली दिशा तरीही हुकले न श्रेय सारे;
वेड्या मुशाफ़िराला सामील सर्व तारे.

मी चालतो अखंड चालायचे म्हणून;
धुंदीत या गतीच्या सारेच पंथ प्यारे.

डरतात वादळांना जे दास त्या ध्रुवाचे;
हे शीड तोडले की अनुकूल सर्व वारे!

मग्रूर प्राक्तनाचा मी फ़ाडला नकाशा;
विझले तिथेच सारे ते मागचे इशारे.

चुकली दिशा तरीही आकाश एक आहे;
हे जाणतो तयाला वाटेल तेच न्यारे.

आशा तशी निराशाम हे श्रेय सावधांचे;
बेसावधास कैसे डसणार हे निखारे.

-विंदा करंदीकर

तसेच घुमते शुभ्र कबुतर- विंदा करंदीकर

मनात माझ्या उंच मनोरे;
उंच तयावर कबुतरखाना;
शुभ्र कबुतर घुअमतें तेथें
स्वपनांचा खाऊनिया दाणा.

शुभ्र कबुतर युगायुगांचे-
कधी जन्मले? आणि कशास्तव?
किती दिवस हे घुमावयाचें?
अर्थावांचुन व्यर्थ न का रव?

प्रश्न विचारी असे कुणी तरि;
कुणी देतसे अगम्य उत्तर!
गिरकी घेऊन अपणाभंवती
तसेच घुमते, शुभ्र कबुतर.

-विंदा करंदीकर

फ़किरी गाणे- विंदा करंदीकर

एक दिवस व्रजाला मिळतो,
एक दिवस पण मिळे फ़ुलांना;
एक दिवस शहाण्यांचा येतो,
एक दिवस पण असे खुळ्यांना.

एक दिवस विजयाचा असतो,
एक दिवस असतो शरणाचा;
एक दिवस जगण्याचा असतो,
एक दिवस असतो मरणाचा.

एक दिवस असतो याचा अन
एक दिवस असतो त्याचाही!
तुझीच असता रात्र, सखे, पण
या दिवसाची कुणास घाई.

-विंदा करंदीकर

ओंजळीत स्वर तुझेच- विंदा करंदीकर

ओंजळीत स्वर तुझेच

अन स्वरात श्वास तुझा;

क्षितीजाच्या कठडयावर

कललेला भास तुझा.

ओंजळीत स्वर तुझेच

अन स्वरात वेध तुझा;

दबलेल्या इच्छांतिल

स्वप्नांना छेद तुझा.

ओंजळीत स्वर तुझेच

अन स्वरात स्मरण तुझे;

डोहाच्या काठावर

वाटेला वळण तुझें

ओंजळीत स्वर तुझेच

अन स्वरात गंध तुझा;

लयवेडया अर्थाला

फ़क्त एक बंध तुझा.

-विंदा करंदीकर

दंतकथा- विंदा करंदीकर

असे म्हणतात की, अमेरिकेत एक एकाक्ष कुबेर आहे.

तो वर्षभर मोजीत असतो स्वत:च्या मोटारी

अणि स्वत:च्या अंगावरचे सोनेरी केस; पण त्यापैकी

जास्त कोण हे त्याला अजूनही कळलेले नाही.

असे म्हणतात की, फ़्रान्समध्ये एक दारुचा व्यापारी आहे.

त्याने एका वर्षात मिळवलेला नफ़ा मोजण्यासाठी

फ़्रेंच सरकारला सात वर्षे लागतात; त्याच्या एकटयाच्या

इन्कमटॅक्समधून फ़्रेंच लष्कर एका महायुद्धाचा खर्च भागवते.

असे म्हणतात की, आफ़्रिकेमध्ये कांगो नदीच्या प्रवाहाखाली

ब्रिटीशांनी बांधलेले एक मोठे भुयार आहे. त्यांत टाकलेल्या

प्रत्येक काळ्या कवटीचा एका वर्षाने एक मोठा दिस येतो;

पैलू पाडण्यासाठी हे सर्व हिरे अमेरिकेत पाठवले जातात.

असे म्हणतात की, रशियामध्ये एक मोठा तुरुंग आहे.

त्या तुरुंगाला गज नाहीत. "आमच्या तुरुंगाला गज बसवा,"

असा अर्ज तिथील बंदीवानांनी सरकारकडे केलेला आहे.

असें म्हणतात की, या सगळ्याच दात नसलेल्या दंतकथा आहेत.

-विंदा करंदीकर

घेता- विदा करंदीकर

देणा-याने देत जावे;
घेणा-याने घेत जावे

हिरव्यापिवळ्या माळावरुन
हिरवीपिवळी शाल घ्यावी;
सह्याद्रीच्या कड्याकडून
छातीसाठी ढाल घ्यावी.

वेडयापिशा ढगाकडून
वेडेपिसे आकार घ्यावे;
रक्तामधल्या प्रश्नांसाठी
पृथ्वीकडून होकार घ्यावे.

उसळलेल्या दर्याकडून
पिसाळलेली आयाळ घ्यावी;
भरलेल्याशा भीमेकडून
तुकोबाची माळ घ्यावी.

देणा-याने देत जावे
घेणा-याने घेत जावे
घेता घेता एक दिवस
देणा-याचे हात घ्यावे.

-विंदा करंदीकर

मध्यान्हीच्या मनात येते- विंदा करंदीकर

मध्यान्हीच्या मनात येते-
आत्म्याची ऐकावी घरघर;
पाप्याशी एकांत करावा
ज्वाळांच्या जळत्या शेजेवर.

मध्यान्हीच्या मनात येते-
घट्ट धरावे अवघड जागी;
उभें जिवाला पिंजित न्यावे;
नग्न करावे भाव अभागी.

मध्यान्हीच्या मनात येते-
सूड असा दिवसाचा आपण
घ्यावा; आणिक जखम करावी
जिथे उमगतिल बुजलेले वण.

मध्यान्हीच्या मनात येते-
आणिक होते तेच खरोखर!
या पाप्याची रात्र सरेना
दिवस जरी आला डोक्यावर.

-विंदा करंदीकर

अजुनी ना जखम बुजे- विंदा करंदीकर

भावातुर नजर तुझी,
भावोत्कट शब्द तुझे,
आठवती अजुनि मला;
अजुनी ना जखम बुजे.

अजुनी या विजनांतहि
प्रीतीचे स्तूप खडे;
...कललेले उंच माड
तुटलेले उंच कडे;

संथ निळा खोल डोह;
पंथ तृणांतिल हिरवा;
निजलेल्या पाण्य़ावर
बगळ्यांचा शुभ्र थवा;

नील नभा लुचणारीं
नील नील गिरीशिखरें;
रात्रीच्या खडकांतिल
सनईचे गार झरे...

अजुनी या विजनांतहि
प्रीतीचे स्तूप खडे,
त्याज वळुन जातांना
नावडतें तेच घडे!

-विंदा करंदीकर

फ्रॉईडला कळलेले संक्रमण

हल्ली हल्ली फुलू लागल्या

शेजारील सान्यांच्या पोरी

उन्निस वर्षांच्या अभयेला

येऊ लागली मधेच घेरी

सतरा वर्षांची सुलभाही

हुळहुळणारे नेसे पातळ

मधेच होई खिन्न जराशी

मधेच अन ओठांची चळवळ

पंधरा वर्षांची प्रतिमापण

बुझते पाहून पहिला जंपर

तिला न कळते काय हवे ते

तरी पाहते ती खालीवर

हल्ली हल्ली फुलू लागल्या

शेजारील सान्यांच्या पोरी

बाप लागला होउ प्रेमळ

आई कडवट आणि करारी

ध्यास- विंदा करंदीकर

सडलेल्या पंखांनांही
उडण्याचा लागे ध्यास
हाच माझा थोर गुन्हा
हाच माझा रे हव्यास.


आकाशाची निळी भाषा
ऍकता न उरे पोच;
आणि गजांशी झुंजता
झिजे चोंच झिजे चोंच!


जाणिवेच्या पिंजर्‍यात
किंचाळत माझी मैना;
तरी मुके तिचे दु:ख,
हीच दैना हीच दैना.

-विंदा करंदीकर

प्रेम करावे

हिरवे हिरवे माळ मोकळे
ढवळ्या ढवळ्या त्यावर गा‌ई
प्रेम करावे अशा ठिकाणी
विसरुनि भीती विसरुनि घा‌ई.


प्रेम करावे, रक्तामधले
प्रेम करावे शुद्ध, पशूसम
शतजन्मांच्या अवसानाने
रक्तामधली गाठावी सम.


प्रेम करावे मुके अनामिक
प्रेम करावे हो‌उनिया तृण
प्रेम करावे असे, परंतू,
प्रेम करावे हे कळल्याविण